Livre 3, § 19 — Esquisses pyrrhoniennes

Τὸ δὲ αὐτὸ πάσχομεν καὶ ἐν τῇ περὶ τοῦ χρόνου ζητήσει· ὅσον μὲν γὰρ ἐπὶ τοῖς φαινομένοις δοκεῖ τι εἶναι ὁ χρόνος, ὅσον δὲ ἐπὶ τοῖς περὶ αὐτοῦ λεγομένοις ἀνυπόστατος φαίνεται. χρόνον γὰρ εἶναί φασιν οἱ μὲν διάστημα τῆς τοῦ ὅλου κινήσεως ὅλον δὲ λέγω τὸν κόσμον), οἱ δὲ αὐτὴν τὴν κίνησιν τοῦ κόσμου, Ἀριστοτέλης δέ, ἢ ὥς τινες Πλάτων, ἀριθμὸν τοῦ ἐν κινήσει προτέρου καὶ ὑστέρου, Στράτων δέ, ἢ ὥς τινες Ἀριστοτέλης,

To de auto paschomen kai en te peri tou chronou zetesei; hoson men gar epi tois phainomenois dokei ti einai ho chronos, hoson de epi tois peri autou legomenois anypostatos phainetai. chronon gar einai phasin ohi men diastema tes tou holou kineseos holon de lego ton kosmon), ohi de auten ten kinesin tou kosmou, Aristoteles de, e hos tines Platon, arithmon tou en kinesei proterou kai hysterou, Straton de, e hos tines Aristoteles,

μέτρον κινήσεως καὶ μονῆς, Ἐπίκουρος δέ, καθὼς Δημήτριος ὁ Λάκων φησί, σύμπτωμα συμπτωμάτων, παρεπόμενον ἡμέραις τε καὶ νυξὶ καὶ ὥραις καὶ πάθεσι καὶ ἀπαθείαις καὶ κινήσεσι καὶ μοναῖς.

metron kineseos kai mones, Epikouros de, kathos Demetrios ho Lakon phesi, symptoma symptomaton, parepomenon hemerais te kai nyxi kai horais kai pathesi kai apatheiais kai kinesesi kai monais.

κατ’ οὐσίαν τε οἱ μὲν σῶμα αὐτὸν ἔφασαν εἶναι, ὡς οἱ περὶ τὸν Αἰνησίδημον μηδὲν γὰρ αὐτὸν διαφέρειν τοῦ ὄντος καὶ τοῦ πρώτου σώματος), οἱ δὲ ἀσώματον. ἤτοι οὖν πᾶσαι αἱ στάσεις αὗταί εἰσιν ἀληθεῖς, ἢ πᾶσαι ψευδεῖς, ἢ τινὲς μὲν ἀληθεῖς, τινὲς δὲ ψευδεῖς· οὔτε δὲ πᾶσαι ἀληθεῖς ὑπάρχειν δύνανται μάχονται γὰρ αἱ πλεῖσται) οὔτε πᾶσαι ψευδεῖς εἶναι δοθήσονται ὑπὸ τῶν δογματικῶν.

kat’ ousian te ohi men soma auton ephasan einai, hos ohi peri ton Ainesidemon meden gar auton diapherein tou ontos kai tou protou somatos), ohi de asomaton. etoi oun pasai ahi staseis hautai eisin aletheis, e pasai pseudeis, e tines men aletheis, tines de pseudeis; oute de pasai aletheis hyparchein dynantai machontai gar ahi pleistai) oute pasai pseudeis einai dothesontai hypo ton dogmatikon.

καὶ ἄλλως· εἰ δοθείη ψεῦδος μὲν εἶναι τὸ σῶμα εἶναι τὸν χρόνον, ψεῦδος δὲ καὶ τὸ ὅτι ἀσώματός ἐστιν, αὐτόθεν δοθήσεται ἡ τοῦ χρόνου ἀνυπαρξία· παρὰ γὰρ ταῦτα οὐδὲν εἶναι δύναται ἕτερον. οὔτε τίνες μέν εἰσιν ἀληθεῖς, τίνες δὲ ψευδεῖς δυνατὸν καταλαβεῖν διά τε τὴν ἰσοσθενῆ διαφωνίαν καὶ τὴν ἀπορίαν τὴν κατὰ <τὸ> κριτήριόν τε καὶ τὴν ὥστε διὰ ταῦτα οὐδὲν ἕξομεν περὶ χρόνου διαβεβαιώσασθαι.

kai allos; ei dotheie pseudos men einai to soma einai ton chronon, pseudos de kai to hoti asomatos estin, autothen dothesetai he tou chronou anyparxia; para gar tauta ouden einai dynatai heteron. oute tines men eisin aletheis, tines de pseudeis dynaton katalabein dia te ten isosthene diaphonian kai ten aporian ten kata <to> kriterion te kai ten hoste dia tauta ouden hexomen peri chronou diabebaiosasthai.

εἶτα, ἐπεὶ οὐκ ἄνευ κινήσεως ἢ καὶ μονῆς ὁ χρόνος ὑφεστάναι δοκεῖ, τῆς κινήσεως ἀναιρουμένης, ὁμοίως δὲ καὶ τῆς μονῆς, ἀναιρεῖται ὁ χρόνος. οὐδὲν δὲ ἧττον καὶ τάδε φασί τινες κατὰ τοῦ χρόνου. εἴ ἐστί <τι>

eita, epei ouk aneu kineseos e kai mones ho chronos hyphestanai dokei, tes kineseos anairoumenes, homoios de kai tes mones, anaireitai ho chronos. ouden de hetton kai tade phasi tines kata tou chronou. ei esti <ti>

χρόνος, ἤτοι πεπέρασται ἢ ἄπειρός ἐστιν. ἀλλ’ εἰ μὲν πεπέρασται, ἀπό τινος χρόνου ἤρξατο καὶ εἴς τινα χρόνον λήξει· διὰ δὲ τοῦτο ἦν ποτε χρόνος, ὅτε οὐκ ἦν χρόνος πρὸ τοῦ ἄρξασθαι αὐτόν), καὶ ἔσται ποτὲ χρόνος ὅτε οὐκ ἔσται χρόνος μετὰ τὸ λῆξαι αὐτόν)· ὅπερ ἄτοπον. οὐ τοίνυν πεπέρασται ὁ χρόνος.

chronos, etoi peperastai e apeiros estin. all’ ei men peperastai, apo tinos chronou erxato kai eis tina chronon lexei; dia de touto en pote chronos, hote ouk en chronos pro tou arxasthai auton), kai estai pote chronos hote ouk estai chronos meta to lexai auton); hoper atopon. ou toinyn peperastai ho chronos.

εἰ δὲ ἄπειρός ἐστιν, ἐπεὶ τὸ μέν τι αὐτοῦ λέγεται παρῳχηκός, τὸ δὲ ἐνεστώς, τὸ δὲ μέλλον, ὁ μέλλων καὶ ὁ παρῳχηκὼς ἤτοι εἰσὶν ἢ οὐκ εἰσίν. ἀλλ’ εἰ οὐκ εἰσίν, μόνου τοῦ ἐνεστῶτος ὑπολειπομένου, ὅς ἐστιν ἀκαριαῖος, πεπερασμένος ἔσται ὁ χρόνος καὶ ἀκολουθήσουσιν αἱ ἀρχῆθεν ἀπορίαι· εἰ δὲ ὁ παρῳχηκὼς ἔστι καὶ ὁ μέλλων ἔστιν, ἐνεστὼς ἔσται ἑκάτερος αὐτῶν. ἄτοπον δὲ τὸ λέγειν ἐνεστῶτα τὸν παρῳχηκότα καὶ τὸν μέλλοντα χρόνον· οὐκοῦν οὐδὲ ἄπειρός ἐστιν ὁ χρόνος. εἰ δὲ μήτε ἄπειρος μήτε πεπερασμένος, οὐδὲ ἔστιν ὅλως χρόνος.

ei de apeiros estin, epei to men ti autou legetai parochekos, to de enestos, to de mellon, ho mellon kai ho parochekos etoi eisin e ouk eisin. all’ ei ouk eisin, monou tou enestotos hypoleipomenou, hos estin akariaios, peperasmenos estai ho chronos kai akolouthesousin ahi archethen aporiai; ei de ho parochekos esti kai ho mellon estin, enestos estai hekateros auton. atopon de to legein enestota ton parochekota kai ton mellonta chronon; oukoun oude apeiros estin ho chronos. ei de mete apeiros mete peperasmenos, oude estin holos chronos.

πρὸς τούτοις, εἰ ἔστιν ὁ χρόνος, ἤτοι μεριστός ἐστιν ἢ ἀμέριστος· ἀμέριστος μὲν οὖν οὔκ ἐστιν· διαιρεῖται γὰρ εἴς τε τὸν ἐνεστῶτα καὶ εἰς τὸν παρῳχηκότα καὶ εἰς τὸν μέλλοντα, ὡς αὐτοί φασιν. ἀλλ’ οὐδὲ μεριστός. ἕκαστον γὰρ τῶν μεριστῶν καταμετρεῖται ὑπό τινος ἑαυτοῦ μέρους, καθ’ ἕκαστον μέρος τοῦ μετρουμένου γινομένου τοῦ μετροῦντος, ὡς ὅταν δακτύλῳ πῆχυν μετρῶμεν. ὁ δὲ χρόνος οὐ δύναται καταμετρεῖσθαι ὑπό τινος ἑαυτοῦ μέρους. εἰ γὰρ ὁ ἐνεστὼς λόγου χάριν καταμετρεῖ τὸν παρῳχημένον, ἔσται κατὰ τὸν παρῳχηκότα καὶ διὰ τοῦτο παρῳχηκώς, καὶ ἐπὶ τοῦ μέλλοντος ὁμοίως μέλλων. καὶ ὁ μέλλων εἰ καταμετροίη τοὺς ἄλλους, ἐνεστὼς ἔσται καὶ παρῳχηκώς, καὶ ὁ παρῳχηκὼς παραπλησίως μέλλων ἔσται καὶ ἐνεστώς· ὅπερ ἀπεμφαίνει. οὐκοῦν οὐδὲ μεριστός ἐστιν. εἰ δὲ μήτε ἀμέριστος μήτε μεριστός, οὐδὲ ἔστιν.

pros toutois, ei estin ho chronos, etoi meristos estin e ameristos; ameristos men oun ouk estin; diaireitai gar eis te ton enestota kai eis ton parochekota kai eis ton mellonta, hos autoi phasin. all’ oude meristos. hekaston gar ton meriston katametreitai hypo tinos heautou merous, kath’ hekaston meros tou metroumenou ginomenou tou metrountos, hos hotan daktylo pechyn metromen. ho de chronos ou dynatai katametreisthai hypo tinos heautou merous. ei gar ho enestos logou charin katametrei ton parochemenon, estai kata ton parochekota kai dia touto parochekos, kai epi tou mellontos homoios mellon. kai ho mellon ei katametroie tous allous, enestos estai kai parochekos, kai ho parochekos paraplesios mellon estai kai enestos; hoper apemphainei. oukoun oude meristos estin. ei de mete ameristos mete meristos, oude estin.

ὅ τε χρόνος λέγεται τριμερὴς εἶναι, καὶ τὸ μὲν παρῳχηκώς, τὸ δὲ ἐνεστώς, τὸ δὲ μέλλων. ὧν ὁ μὲν παρῳχηκὼς καὶ ὁ μέλλων οὐκ εἰσίν· εἰ γὰρ εἰσὶ νῦν ὅ τε παρῳχηκὼς καὶ ὁ μέλλων χρόνος, ἔσται ἐνεστὼς ἑκάτερος αὐτῶν. ἀλλ’ οὐδὲ ὁ ἐνεστώς· εἰ γὰρ ἔστιν ὁ ἐνεστὼς χρόνος, ἤτοι ἀμέριστός ἐστιν ἢ μεριστός. ἀμέριστος μὲν οὖν οὔκ ἐστιν· ἐν γὰρ τῷ ἐνεστῶτι χρόνῳ λέγεται τὰ μεταβάλλοντα μεταβάλλειν, οὐδὲν δὲ ἐν ἀμερεῖ χρόνῳ μεταβάλλει, οἷον ὁ σίδηρος εἰς μαλακότητα ἢ τῶν ἄλλων ἕκαστον. ὥστε οὔκ ἐστιν ἀμέριστος ὁ ἐνεστὼς χρόνος.

ho te chronos legetai trimeres einai, kai to men parochekos, to de enestos, to de mellon. hon ho men parochekos kai ho mellon ouk eisin; ei gar eisi nyn ho te parochekos kai ho mellon chronos, estai enestos hekateros auton. all’ oude ho enestos; ei gar estin ho enestos chronos, etoi ameristos estin e meristos. ameristos men oun ouk estin; en gar to enestoti chrono legetai ta metaballonta metaballein, ouden de en amerei chrono metaballei, ohion ho sideros eis malakoteta e ton allon hekaston. hoste ouk estin ameristos ho enestos chronos.

ἀλλ’ οὐδὲ μεριστός· εἰς ἐνεστῶτας μὲν γὰρ οὐκ ἂν μερισθείη, ἐπεὶ διὰ τὴν ὀξεῖαν ῥύσιν τῶν ἐν κόσμῳ ἀνεπινοήτως ὁ ἐνεστὼς εἰς παρῳχηκότα μεταβάλλειν λέγεται· ἀλλ’ οὐδ’ εἰς παρῳχηκότα καὶ μέλλοντα· ἔσται γὰρ οὕτως ἀνύπαρκτος, τὸ· μέν τι μηκέτι ὂν ἔχων μέρος ἑαυτοῦ, τὸ δὲ μηδέπω ὄν.

all’ oude meristos; eis enestotas men gar ouk an meristheie, epei dia ten oxeian rhysin ton en kosmo anepinoetos ho enestos eis parochekota metaballein legetai; all’ oud’ eis parochekota kai mellonta; estai gar houtos anyparktos, to; men ti meketi on echon meros heautou, to de medepo on.

ὅθεν οὐδὲ τέλος τοῦ παρῳχημένου καὶ ἀρχὴ τοῦ μέλλοντος εἶναι δύναται ὁ ἐνεστώς, ἐπεὶ καὶ ἔσται καὶ οὐκ ἔσται. ἔσται μὲν [οὖν] ὡς ἐνεστώς, οὐκ ἔσται δὲ ἐπεὶ μὴ ἔστιν αὐτοῦ τὰ μέρη. οὐκοῦν οὐδὲ μεριστός ἐστιν. εἰ δὲ μήτε ἀμέριστός ἐστιν ὁ ἐνεστὼς μήτε μεριστός, οὐδὲ ἔστιν. μὴ ὄντος δὲ τοῦ ἐνεστῶτος μηδὲ τοῦ παρῳχημένου μηδὲ τοῦ μέλλοντος, οὐδέ ἐστί τι χρόνος· τὸ γὰρ ἐξ ἀνυπάρκτων συνεστὼς ἀνύπαρκτόν ἐστιν.

hothen oude telos tou parochemenou kai arche tou mellontos einai dynatai ho enestos, epei kai estai kai ouk estai. estai men [oun] hos enestos, ouk estai de epei me estin autou ta mere. oukoun oude meristos estin. ei de mete ameristos estin ho enestos mete meristos, oude estin. me ontos de tou enestotos mede tou parochemenou mede tou mellontos, oude esti ti chronos; to gar ex anyparkton synestos anyparkton estin.

Λέγεται κατὰ τοῦ χρόνου κἀκεῖνος ὁ λόγος. εἰ ἔστι χρόνος, ἤτοι γενητός ἐστι καὶ φθαρτὸς ἢ ἀγένητος καὶ ἄφθαρτος. ἀγένητος μὲν οὖν καὶ ἄφθαρτος οὔκ ἐστιν, εἴγε αὐτοῦ τὸ μὲν παρῳχηκέναι λέγεται καὶ μηκέτι εἶναι, τὸ δὲ μέλλειν καὶ μηδέπω εἶναι.

Legetai kata tou chronou kakeinos ho logos. ei esti chronos, etoi genetos esti kai phthartos e agenetos kai aphthartos. agenetos men oun kai aphthartos ouk estin, eige autou to men parochekenai legetai kai meketi einai, to de mellein kai medepo einai.

ἀλλ' οὐδὲ γενητὸς καὶ φθαρτός. τὰ γὰρ γινόμενα ἔκ τινος ὄντος γίγνεσθαι δεῖ καὶ τὰ φθειρόμενα εἴς τι ὂν φθείρεσθαι κατὰ τὰς τῶν δογματικῶν αὐτῶν ὑποθέσεις. εἰ οὖν εἰς τὸν παρῳχημένον φθείρεται, εἰς οὐκ ὂν φθείρεται, καὶ εἰ ἐκ τοῦ μέλλοντος γίνεται, ἐξ οὐκ ὄντος γίνεται· οὐθέτερος γὰρ αὐτῶν ἔστιν. ἄτοπον δὲ τὸ λέγειν τι ἐξ οὐκ ὄντος γίνεσθαι ἢ εἰς τὸ μὴ ὂν φθείρεσθαι. οὐκ ἄρα γενητὸς καὶ φθαρτός ἐστιν ὁ χρόνος. εἰ δὲ μήτε ἀγένητος καὶ ἄφθαρτός ἐστι μήτε γενητὸς καὶ φθαρτός, οὐδὲ ὅλως ἔστιν.

all' oude genetos kai phthartos. ta gar ginomena ek tinos ontos gignesthai dei kai ta phtheiromena eis ti on phtheiresthai kata tas ton dogmatikon auton hypotheseis. ei oun eis ton parochemenon phtheiretai, eis ouk on phtheiretai, kai ei ek tou mellontos ginetai, ex ouk ontos ginetai; outheteros gar auton estin. atopon de to legein ti ex ouk ontos ginesthai e eis to me on phtheiresthai. ouk ara genetos kai phthartos estin ho chronos. ei de mete agenetos kai aphthartos esti mete genetos kai phthartos, oude holos estin.

Πρὸς τούτοις, ἐπεὶ πᾶν τὸ γινόμενον ἐν χρόνῳ γίγνεσθαι δοκεῖ, εἰ γίνεται ὁ χρόνος, ἐν χρόνῳ γίνεται. ἤτοι οὖν αὐτὸς ἐν ἑαυτῷ γίνεται ἢ ἕτερος ἐν ἑτέρῳ. ἀλλ’ εἰ μὲν αὐτὸς ἐν ἑαυτῷ, τὸ αὐτὸ καὶ ἔσται καὶ οὐκ ἔσται. ἐπεὶ γὰρ τὸ ἐν ᾧ τι γίγνεται τοῦ ἐν αὐτῷ γιγνομένου ὀφείλει προϋπάρχειν, ὁ γιγνόμενος ἐν ἑαυτῷ χρόνος, εἰ μὲν γίνεται, οὐδέπω ἔστιν, εἰ δὲ ἐν ἑαυτῷ γίνεται, ἤδη ἔστιν. ὥστε οὐδὲ γίνεται ἐν ἑαυτῷ.

Pros toutois, epei pan to ginomenon en chrono gignesthai dokei, ei ginetai ho chronos, en chrono ginetai. etoi oun autos en heauto ginetai e heteros en hetero. all’ ei men autos en heauto, to auto kai estai kai ouk estai. epei gar to en ho ti gignetai tou en auto gignomenou opheilei proyparchein, ho gignomenos en heauto chronos, ei men ginetai, oudepo estin, ei de en heauto ginetai, ede estin. hoste oude ginetai en heauto.

ἀλλ’ οὐδ’ ἐν ἑτέρῳ ἕτερος. εἰ γὰρ ὁ ἐνεστὼς ἐν τῷ μέλλοντι γίγνεται, μέλλων ἔσται ὁ ἐνεστώς, καὶ εἰ ἐν τῷ παρῳχηκότι, παρῳχηκώς. τὰ δὲ αὐτὰ λεκτέον καὶ περὶ τῶν ἄλλων χρόνων. ὥστε οὐδὲ ἕτερος χρόνος ἐν ἑτέρῳ γίνεται χρόνῳ. εἰ δὲ μήτε αὐτὸς ἐν ἑαυτῷ γίνεται μήτε ἕτερος ἐν ἑτέρῳ, οὐδὲ γενητός ἐστιν ὁ χρόνος. ἐδείκνυτο δέ, ὅτι οὐδὲ ἀγένητός ἐστιν. μήτε οὖν γενητὸς ὢν μήτε ἀγένητος οὐδ’ ὅλως ἔστιν· ἕκαστον γὰρ τῶν ὄντων ἤτοι γενητὸν ἢ ἀγένητον εἶναι προσήκει.

all’ oud’ en hetero heteros. ei gar ho enestos en to mellonti gignetai, mellon estai ho enestos, kai ei en to parochekoti, parochekos. ta de auta lekteon kai peri ton allon chronon. hoste oude heteros chronos en hetero ginetai chrono. ei de mete autos en heauto ginetai mete heteros en hetero, oude genetos estin ho chronos. edeiknyto de, hoti oude agenetos estin. mete oun genetos on mete agenetos oud’ holos estin; hekaston gar ton onton etoi geneton e ageneton einai prosekei.