Libro 3, § 5 — Esbozos pirrónicos

Πιθανόν ἐστιν εἶναι τὸ αἴτιον· πῶς γὰρ ἂν αὔξησις γένοιτο, μείωσις, γένεσις, φθορά, καθόλου κίνησις, τῶν φυσικῶν τε καὶ ψυχικῶν ἀποτελεσμάτων ἕκαστον, ἡ τοῦ παντὸς κόσμου διοίκησις, τὰ ἄλλα πάντα, εἰ μὴ κατά τινα αἰτίαν; καὶ γὰρ εἰ μηδὲν τούτων ὡς πρὸς τὴν φύσιν ὑπάρχει, λέξομεν ὅτι διά τινα αἰτίαν πάντως φαίνεται ἡμῖν τοιαῦτα, ὁποῖα οὔκ ἐστιν.

Pithanon estin einai to aition; pos gar an auxesis genoito, meiosis, genesis, phthora, katholou kinesis, ton physikon te kai psychikon apotelesmaton hekaston, he tou pantos kosmou dioikesis, ta alla panta, ei me kata tina aitian? kai gar ei meden touton hos pros ten physin hyparchei, lexomen hoti dia tina aitian pantos phainetai hemin toiauta, hopoia ouk estin.

ἀλλὰ καὶ πάντα ἐκ πάντων καὶ ὡς ἔτυχεν ἂν ἦν μὴ οὔσης αἰτίας. οἷον ἵπποι μὲν ἐκ μυῶν, εἰ τύχοι, γεννηθήσονται, ἐλέφαντες δὲ ἐκ μυρμήκων· καὶ ἐν μὲν ταῖς Αἰγυπτίαις Θήβαις ὄμβροι ποτὲ ἐξαίσιοι καὶ χιόνες ἂν ἐγίνοντο, τὰ δὲ νότια ὄμβρων οὐ μετεῖχεν, εἰ μὴ αἰτία τις ἦν, δι’ ἣν τὰ μὲν νότιά ἐστι δυσχείμερα, αὐχμηρὰ δὲ τὰ πρὸς τὴν ἕω.

alla kai panta ek panton kai hos etychen an en me ouses aitias. ohion hippoi men ek myon, ei tychoi, gennethesontai, elephantes de ek myrmekon; kai en men tais Aigyptiais Thebais ombroi pote exaisioi kai chiones an eginonto, ta de notia ombron ou meteichen, ei me aitia tis en, di’ hen ta men notia esti dyscheimera, auchmera de ta pros ten heo.

καὶ περιτρέπεται δὲ ὁ λέγων μηδὲν αἴτιον εἶναι· εἰ μὲν γὰρ ἁπλῶς καὶ ἄνευ τινὸς αἰτίας τοῦτό φησι λέγειν, ἄπιστος ἔσται· εἰ δὲ διά τινα αἰτίαν, βουλόμενος ἀναιρεῖν τὸ αἴτιον τίθησιν, ἀποδιδόσθω αἰτίαν δι’ ἣν οὐκ ἔστιν αἴτιον.

kai peritrepetai de ho legon meden aition einai; ei men gar haplos kai aneu tinos aitias touto phesi legein, apistos estai; ei de dia tina aitian, boulomenos anairein to aition tithesin, apodidostho aitian di’ hen ouk estin aition.

Διὰ ταῦτα μὲν οὖν πιθανόν ἐστιν εἶναι τὸ αἴτιον·

Dia tauta men oun pithanon estin einai to aition;

ὅτι δὲ καὶ τὸ λέγειν μὴ εἶναί τινός τι αἴτιον πιθανόν ἐστι, φανερὸν ἔσται λόγους ἡμῶν ἐκθεμένων ὀλίγους ἀπὸ πολλῶν ἐπὶ τοῦ παρόντος πρὸς τὴν τούτου ὑπόμνησιν. οἷον γοῦν ἀδύνατόν ἐστι τὸ αἴτιον ἐννοῆσαι πρὶν τὸ ἀποτέλεσμα τούτου καταλαβεῖν ὡς ἀποτέλεσμα αὐτοῦ· τότε γὰρ γνωρίζομεν, ὅτι αἴτιόν ἐστι τοῦ ἀποτελέσματος, ὅταν ἐκεῖνο ὡς ἀποτέλεσμα καταλαμβάνωμεν.

hoti de kai to legein me einai tinos ti aition pithanon esti, phaneron estai logous hemon ekthemenon oligous apo pollon epi tou parontos pros ten toutou hypomnesin. ohion goun adynaton esti to aition ennoesai prin to apotelesma toutou katalabein hos apotelesma autou; tote gar gnorizomen, hoti aition esti tou apotelesmatos, hotan ekeino hos apotelesma katalambanomen.

ἀλλ’ οὐδὲ τὸ ἀποτέλεσμα τοῦ αἰτίου ὡς ἀποτέλεσμα αὐτοῦ καταλαβεῖν δυνάμεθα, ἐὰν μὴ καταλάβωμεν τὸ αἴτιον τοῦ ἀποτελέσματος ὡς αἴτιον αὐτοῦ· τότε γὰρ καὶ ὅτι ἀποτέλεσμά ἐστιν αὐτοῦ γινώσκειν δοκοῦμεν, ὅταν τὸ αἴτιον αὐτοῦ ὡς αἴτιον αὐτοῦ καταλάβωμεν.

all’ oude to apotelesma tou aitiou hos apotelesma autou katalabein dynametha, ean me katalabomen to aition tou apotelesmatos hos aition autou; tote gar kai hoti apotelesma estin autou ginoskein dokoumen, hotan to aition autou hos aition autou katalabomen.

εἰ οὖν, ἵνα μὲν ἐννοήσωμεν τὸ αἴτιον, δεῖ προεπιγνῶναι τὸ ἀποτέλεσμα, ἵνα δὲ τὸ ἀποτέλεσμα γνῶμεν, ἔφην, δεῖ προεπίστασθαι τὸ αἴτιον, ὁ διάλληλος τῆς ἀπορίας τρόπος ἄμφω δείκνυσιν ἀνεπινόητα, μήτε τοῦ αἰτίου ὡς αἰτίου μήτε τοῦ ἀποτελέσματος ὡς ἀποτελέσματος ἐπινοεῖσθαι δυναμένου· ἑκατέρου γὰρ αὐτῶν δεομένου τῆς παρὰ θατέρου πίστεως, οὐχ ἕξομεν ἀπὸ τίνος αὐτῶν ἀρξόμεθα τῆς ἐννοίας. διόπερ οὐδὲ ἀποφαίνεσθαι δυνησόμεθα, ὅτι ἔστι τὶ τινὸς αἴτιον.

ei oun, hina men ennoesomen to aition, dei proepignonai to apotelesma, hina de to apotelesma gnomen, ephen, dei proepistasthai to aition, ho diallelos tes aporias tropos ampho deiknysin anepinoeta, mete tou aitiou hos aitiou mete tou apotelesmatos hos apotelesmatos epinoeisthai dynamenou; hekaterou gar auton deomenou tes para thaterou pisteos, ouch hexomen apo tinos auton arxometha tes ennoias. dioper oude apophainesthai dynesometha, hoti esti ti tinos aition.

ἵνα δὲ καὶ ἐννοεῖσθαι δύνασθαι τὸ αἴτιον συγχωρήσῃ τις, ἀκατάληπτον ἂν εἶναι νομισθείη διὰ τὴν διαφωνίαν. οἱ μὲν γάρ φασιν <εἶναι τὶ τινὸς αἴτιον, οἱ δὲ μὴ εἶναι, οἱ δ’ ὃς γάρ φησιν> εἶναι <τὶ> τινὸς αἴτιον, ἤτοι ἁπλῶς μηδεμιᾶς ὁρμώμενος αἰτίας εὐλόγου τοῦτό φησι λέγειν, ἢ διά τινας αἰτίας ἐπὶ τὴν συγκατάθεσιν ταύτην ἰέναι λέξει. καὶ εἰ μὲν ἁπλῶς, οὐκ ἔσται πιστότερος τοῦ λέγοντος ἁπλῶς μηδὲν εἶναι μηδενὸς αἴτιον· εἰ δὲ αἰτίας λέξει δι’ ἃς εἶναι <τὶ> τινὸς αἴτιον νομίζει, τὸ ζητούμενον διὰ τοῦ ζητουμένου παριστᾶν ἐπιχειρήσει· ζητούντων γὰρ ἡμῶν, εἴ ἐστι τὶ τινὸς αἴτιον, αὐτὸς ὡς αἰτίας οὔσης τοῦ εἶναι αἴτιον αἴτιον εἶναι φησίν.

hina de kai ennoeisthai dynasthai to aition synchorese tis, akatalepton an einai nomistheie dia ten diaphonian. ohi men gar phasin <einai ti tinos aition, ohi de me einai, ohi d’ hos gar phesin> einai <ti> tinos aition, etoi haplos medemias hormomenos aitias eulogou touto phesi legein, e dia tinas aitias epi ten synkatathesin tauten ienai lexei. kai ei men haplos, ouk estai pistoteros tou legontos haplos meden einai medenos aition; ei de aitias lexei di’ has einai <ti> tinos aition nomizei, to zetoumenon dia tou zetoumenou paristan epicheiresei; zetounton gar hemon, ei esti ti tinos aition, autos hos aitias ouses tou einai aition aition einai phesin.

καὶ ἄλλως, ἐπεὶ περὶ τῆς ὑπάρξεως τοῦ αἰτίου ζητοῦμεν, δεήσει πάντως αὐτὸν καὶ τῆς αἰτίας τοῦ εἶναί τι αἴτιον αἰτίαν παρασχεῖν, κἀκείνης ἄλλην, καὶ μέχρις ἀπείρου. ἀδύνατον δὲ ἀπείρους αἰτίας παρασχεῖν· ἀδύνατον ἄρα διαβεβαιωτικῶς ἀποφῆναι, ὅτι ἐστὶ τὶ τινὸς αἴτιον.

kai allos, epei peri tes hyparxeos tou aitiou zetoumen, deesei pantos auton kai tes aitias tou einai ti aition aitian paraschein, kakeines allen, kai mechris apeirou. adynaton de apeirous aitias paraschein; adynaton ara diabebaiotikos apophenai, hoti esti ti tinos aition.

πρὸς τούτοις ἤτοι ὂν καὶ ὑφεστὼς ἤδη αἴτιον τὸ αἴτιον ποιεῖ τὸ ἀποτέλεσμα, ἢ μὴ ὂν αἴτιον. καὶ μὴ ὂν μὲν οὐδαμῶς· εἰ δὲ ὄν, δεῖ αὐτὸ πρότερον ὑποστῆναι καὶ προγενέσθαι αἴτιον, εἶθ’ οὕτως ἐπάγειν τὸ ἀποτέλεσμα, ὅπερ ὑπ’ αὐτοῦ ἀποτελεῖσθαι λέγεται ὄντος ἤδη αἰτίου. ἀλλ’ ἐπεὶ πρός τι ἐστὶ τὸ αἴτιον καὶ πρὸς τὸ ἀποτέλεσμα, σαφὲς ὅτι μὴ δύναται τούτου ὡς αἴτιον προϋποστῆναι· οὐδὲ ὂν ἄρα αἴτιον τὸ αἴτιον ἀποτελεῖν δύναται τὸ οὗ ἐστιν αἴτιον.

pros toutois etoi on kai hyphestos ede aition to aition poiei to apotelesma, e me on aition. kai me on men oudamos; ei de on, dei auto proteron hypostenai kai progenesthai aition, eith’ houtos epagein to apotelesma, hoper hyp’ autou apoteleisthai legetai ontos ede aitiou. all’ epei pros ti esti to aition kai pros to apotelesma, saphes hoti me dynatai toutou hos aition proypostenai; oude on ara aition to aition apotelein dynatai to hou estin aition.

εἰ δὲ μήτε μὴ ὂν αἴτιον ἀποτελεῖ τι μήτε ὄν, οὐδὲ ἀποτελεῖ τι· διὸ οὐδὲ αἴτιον ἔσται· ἄνευ γὰρ τοῦ ἀποτελεῖν τι τὸ αἴτιον οὐ δύναται ὡς αἴτιον νοεῖσθαι. ὅθεν κἀκεῖνο λέγουσί τινες· τὸ αἴτιον ἤτοι συνυφίστασθαι δεῖ τῷ ἀποτελέσματι ἢ προυφίστασθαι τούτου ἢ <εἶναι> μετὰ τὸ γίνεσθαι <ἀποτέλεσμα> τὸ μὲν οὖν λέγειν, ὅτι τὸ αἴτιον εἰς ὑπόστασιν ἄγεται μετὰ τὴν γένεσιν τοῦ ἀποτελέσματος αὐτοῦ μὴ καὶ γελοῖον ᾖ. ἀλλ’ οὐδὲ προϋφίστασθαι δύναται τούτου· πρὸς αὐτὸ γὰρ νοεῖσθαι λέγεται, τὰ δὲ πρός τι φασὶν αὐτοί,

ei de mete me on aition apotelei ti mete on, oude apotelei ti; dio oude aition estai; aneu gar tou apotelein ti to aition ou dynatai hos aition noeisthai. hothen kakeino legousi tines; to aition etoi synyphistasthai dei to apotelesmati e prouphistasthai toutou e <einai> meta to ginesthai <apotelesma> to men oun legein, hoti to aition eis hypostasin agetai meta ten genesin tou apotelesmatos autou me kai geloion e. all’ oude proyphistasthai dynatai toutou; pros auto gar noeisthai legetai, ta de pros ti phasin autoi,

καθὸ πρός τι ἐστίν, συνυπάρχειν καὶ συννοεῖσθαι ἀλλήλοις. ἀλλ’ οὐδὲ συνυφίστασθαι· εἰ γὰρ ἀποτελεστικὸν αὐτοῦ ἐστιν, τὸ δὲ γινόμενον ὑπὸ ὄντος ἤδη γίνεσθαι χρή, πρότερον δεῖ τὸ αἴτιον γενέσθαι αἴτιον, εἶθ’ οὕτως ποιεῖν τὸ ἀποτέλεσμα. εἰ οὖν τὸ αἴτιον μήτε προϋφίσταται τοῦ ἀποτελέσματος αὐτοῦ μήτε συνυφίσταται τούτῳ, ἀλλ’ οὐδὲ <τὸ ἀποτέλεσμα> πρὸ αὐτοῦ γίνεται, μήποτε οὐδὲ ὑποστάσεως ὅλως μετέχει.

katho pros ti estin, synyparchein kai synnoeisthai allelois. all’ oude synyphistasthai; ei gar apotelestikon autou estin, to de ginomenon hypo ontos ede ginesthai chre, proteron dei to aition genesthai aition, eith’ houtos poiein to apotelesma. ei oun to aition mete proyphistatai tou apotelesmatos autou mete synyphistatai touto, all’ oude <to apotelesma> pro autou ginetai, mepote oude hypostaseos holos metechei.

σαφὲς δὲ ἴσως ὅτι καὶ διὰ τούτων ἡ ἐπίνοια τοῦ αἰτίου πάλιν περιτρέπεται. εἰ γὰρ τὸ αἴτιον ὡς μὲν πρός τι οὐ δύναται τοῦ ἀποτελέσματος αὐτοῦ προεπινοηθῆναι, ἵνα δὲ ὡς αἴτιον τοῦ ἀποτελέσματος αὐτοῦ νοηθῇ, δεῖ αὐτὸ προεπινοεῖσθαι τοῦ ἀποτελέσματος αὐτοῦ, ἀδύνατον δὲ προεπινοηθῆναί τι ἐκείνου οὗ προεπινοηθῆναι [τι] οὐ δύναται, ἀδύνατόν ἐστιν ἐπινοηθῆναι τὸ αἴτιον.

saphes de isos hoti kai dia touton he epinoia tou aitiou palin peritrepetai. ei gar to aition hos men pros ti ou dynatai tou apotelesmatos autou proepinoethenai, hina de hos aition tou apotelesmatos autou noethe, dei auto proepinoeisthai tou apotelesmatos autou, adynaton de proepinoethenai ti ekeinou hou proepinoethenai [ti] ou dynatai, adynaton estin epinoethenai to aition.

‘Ἐκ τούτων οὖν λοιπὸν ἐπιλογιζόμεθα, ὅτι <εἰ> πιθανοὶ μέν εἰσιν οἱ λόγοι καθ’ οὓς ὑπεμνήσαμεν ὡς χρὴ λέγειν αἴτιον εἶναι, πιθανοὶ δὲ καὶ οἱ παριστάντες, ὅτι μὴ προσήκει αἴτιον εἶναί τι ἀποφαίνεσθαι, καὶ τούτων προκρίνειν τινὰς οὐκ ἐνδέχεται, μήτε σημεῖον μήτε κριτήριον μήτε ἀπόδειξιν ὁμολογουμένως ἡμῶν ἐχόντων, ὡς ἔμπροσθεν παρεστήσαμεν, ἐπέχειν ἀνάγκη καὶ περὶ τῆς ὑποστάσεως τοῦ αἰτίου, μὴ μᾶλλον εἶναι ἢ μὴ εἶναί τι αἴτιον λέγοντας ὅσον ἐπὶ τοῖς λεγομένοις ὑπὸ τῶν δογματικῶν.

‘Ek touton oun loipon epilogizometha, hoti <ei> pithanoi men eisin ohi logoi kath’ hous hypemnesamen hos chre legein aition einai, pithanoi de kai ohi paristantes, hoti me prosekei aition einai ti apophainesthai, kai touton prokrinein tinas ouk endechetai, mete semeion mete kriterion mete apodeixin homologoumenos hemon echonton, hos emprosthen parestesamen, epechein ananke kai peri tes hypostaseos tou aitiou, me mallon einai e me einai ti aition legontas hoson epi tois legomenois hypo ton dogmatikon.